Requiem. Niedokończony testament

Żaden utwór w historii muzyki nie został otoczony tak gęstą siecią legend, domysłów i tajemnic jak Requiem d-moll Wolfganga Amadeusza Mozarta. Od ponad dwóch stuleci historycy próbują oddzielić fakty od mitów, a kolejne pokolenia słuchaczy z fascynacją wracają do opowieści, które narosły wokół ostatniego dzieła kompozytora.

Wszystko zaczęło się latem 1791 roku. Do mieszkania Mozarta przybył nieznajomy mężczyzna, który zamówił mszę żałobną i odmówił ujawnienia nazwiska swojego mocodawcy. Dziś wiemy, że działał w imieniu hrabiego Franza von Walsegga. Anonimowy posłaniec pojawił się nagle, przekazał zamówienie i zniknął. Kilka lat później historia zaczęła żyć własnym życiem. W dziewiętnastowiecznych biografiach postać ta stopniowo przekształciła się w wysłannika śmierci, a nawet gościa o nadprzyrodzonych mocach, przybywającego z innego świata.

W tym samym czasie narodziła się legenda, według której Mozart miał uwierzyć, że komponuje muzykę na własny pogrzeb. Choroba postępowała, siły stopniowo go opuszczały, a partytura powstawała w atmosferze niepokoju. W późniejszych relacjach pojawiały się opisy kompozytora przekonanego, że otrzymał zlecenie z zaświatów i zapisuje własne pożegnanie ze światem. Historycy podchodzą do tych opowieści z dużą ostrożnością, jednak trudno znaleźć drugie dzieło, którego historia zostałaby tak silnie związana z wyobrażeniem artysty patrzącego w oczy własnej śmierci.

Tajemnice nie kończą się wraz ze śmiercią Mozarta 5 grudnia 1791 roku. Przeciwnie – właśnie wtedy zaczynają się kolejne pytania. Requiem pozostało nieukończone. Część rękopisu urywa się po kilku taktach Lacrimosy. Dalsze fragmenty zostały dopisane przez uczniów i współpracowników kompozytora, przede wszystkim Franza Xavera Süssmayra. Od ponad dwustu lat muzykolodzy próbują odpowiedzieć na pytanie o to, gdzie kończy się Mozart, a gdzie rozpoczyna się wkład jego ucznia. Niektóre szkice zaginęły, część dokumentów nigdy nie została odnaleziona, a wiele szczegółów procesu powstawania dzieła pozostaje niejasnych do dziś.

W XIX wieku pojawiły się jeszcze bardziej niezwykłe teorie. Jedna z nich oskarżała Antonia Salieriego o otrucie Mozarta. Inna wskazywała na masonów, którzy mieli rzekomo ukarać kompozytora za ujawnienie tajemnic wolnomularskich. Powstawały kolejne książki, dramaty i opery. W XX wieku legendę tę utrwalił film Amadeus. Historycy wielokrotnie wykazywali brak dowodów potwierdzających te oskarżenia, jednak sama historia okazała się niezwykle żywotna. Requiem stało się czymś więcej niż dziełem muzycznym – stało się kulturową zagadką.

W przeddzień 235. rocznicy śmierci Mozarta warto spojrzeć na Requiem zarówno jako na arcydzieło muzyki sakralnej, jak i jedno z najbardziej fascynujących zjawisk w historii kultury europejskiej. Przez ponad dwa stulecia wokół tej partytury narastały kolejne legendy, a każda epoka dopisywała własny rozdział tej historii. Tajemnica okazała się niezwykle trwała, być może dlatego, że jej źródło znajduje się nie w biografii kompozytora, lecz w samej muzyce. To ona od ponad dwustu lat nie pozwala nam przestać zadawać pytań.